Geçmiş Zirveler
Kyoto dönemi: bağlayıcı hedef arayışı
İlk on beş yıl, iklim rejiminin kurulduğu ve sanayileşmiş ülkelere sayısal azaltım yükümlülüğü getirme çabasının sürdüğü dönemdir. Kyoto Protokolü bu dönemin ürünü, Kopenhag ise sınırlarının görüldüğü yerdir.
| COP | Yıl | Şehir / Ülke | Ne oldu? |
|---|---|---|---|
| 1 | 1995 | Berlin Almanya |
İlk Taraflar Konferansı. Mevcut ulusal taahhütlerin yetersiz olduğu tespit edildi ve "Berlin Mandası" ile bağlayıcı hedefler için müzakere süreci başlatıldı. Sözleşme sekretaryasının Bonn'da konuşlanmasına karar verildi. |
| 2 | 1996 | Cenevre İsviçre |
IPCC'nin İkinci Değerlendirme Raporu'nun bulguları kabul edildi; hukuken bağlayıcı orta vadeli hedefler çağrısı yapıldı. |
| 3 | 1997 | Kyoto Japonya |
Kyoto Protokolü kabul edildi. İklim tarihinin ilk hukuken bağlayıcı emisyon azaltım anlaşması: sanayileşmiş ülkelere 2008–2012 dönemi için sayısal yükümlülük getirdi. Emisyon ticareti, ortak yürütme ve temiz kalkınma mekanizması gibi esneklik araçları burada doğdu. |
| 4 | 1998 | Buenos Aires Arjantin |
Kyoto'nun uygulama ayrıntılarını iki yıl içinde tamamlamayı öngören "Buenos Aires Eylem Planı" kabul edildi. |
| 5 | 1999 | Bonn Almanya |
Ağırlıklı olarak teknik bir ara toplantı; uygulama incelemesine ilişkin karar taslakları görüşüldü. |
| 6 | 2000 | Lahey Hollanda |
Müzakereler çöktü. Karbon yutakları ve esneklik mekanizmalarının kapsamı konusunda ABD ile Avrupa Birliği anlaşamadı; konferans karar alınamadan askıya alındı. COP tarihinin en açık başarısızlığı. |
| 6-2 | 2001 | Bonn Almanya |
Lahey'de kalan müzakereler yeniden toplandı. ABD'nin Kyoto'dan çekilmesine rağmen esneklik mekanizmaları, yutaklar ve uyum usulleri konusunda uzlaşı sağlandı. |
| 7 | 2001 | Marakeş Fas |
Marakeş Mutabakatı ile Kyoto'nun uygulama kuralları kesinleşti ve protokolün onay sürecinin önü açıldı. Türkiye açısından dönüm noktası: bu konferansta Türkiye'nin özel şartları tanındı, ülke Ek-II listesinden çıkarıldı ve diğer Ek-I ülkelerinden farklı bir konumla Ek-I'de bırakıldı. Türkiye'nin Sözleşme'ye katılmasının önündeki engel böylece kalktı. |
| 8 | 2002 | Yeni Delhi Hindistan |
Delhi Bakanlar Deklarasyonu kabul edildi; gündemde uyum ve kalkınma hakkı öne çıktı. |
| 9 | 2003 | Milano İtalya |
Uyum Fonu'nun gelişmekte olan ülkelerin iklim dayanıklılığı için kullanılmasında anlaşmaya varıldı. |
| 10 | 2004 | Buenos Aires Arjantin |
Uyum ve karşı önlemler için Buenos Aires çalışma programı kabul edildi. Türkiye aynı yıl, 24 Mayıs 2004'te Sözleşme'ye 189. taraf olarak katıldı. |
| 11 | 2005 | Montreal Kanada |
Kyoto Protokolü yürürlüğe girdikten sonraki ilk konferans. Protokol taraflarının ilk toplantısı (CMP1) yapıldı ve 2012 sonrası dönem için Montreal Eylem Planı kabul edildi. |
| 12 | 2006 | Nairobi Kenya |
Beş yıllık uyum çalışma programı kabul edildi; temiz kalkınma mekanizmasının usulleri iyileştirildi. Afrika'nın gündemi ilk kez bu ölçüde merkeze geldi. |
| 13 | 2007 | Bali Endonezya |
Bali Yol Haritası. 2012 sonrası için kapsamlı bir anlaşmaya varmayı hedefleyen iki yıllık müzakere süreci başlatıldı. Hedef Kopenhag'dı. |
| 14 | 2008 | Poznan Polonya |
İklim finansmanının ilkeleri üzerinde uzlaşıldı; orman kaybının önlenmesine yönelik mekanizmalar onaylandı. |
| 15 | 2009 | Kopenhag Danimarka |
Beklentinin en yüksek, sonucun en düşük olduğu COP. Bağlayıcı bir anlaşma yerine, taraflarca yalnızca "not edilen" siyasi bir mutabakat çıktı. Metin 2010–2012 için 30 milyar dolarlık hızlı başlangıç finansmanına atıf yapıyordu. Kopenhag hayal kırıklığı, sonraki altı yılın müzakere yöntemini değiştirdi. Türkiye aynı yıl Kyoto Protokolü'ne taraf oldu. |
Paris'e giden yol
Kopenhag'ın ardından yöntem değişti: yukarıdan hedef dayatmak yerine, her ülkenin kendi hedefini beyan ettiği bir mimari arandı.
| COP | Yıl | Şehir / Ülke | Ne oldu? |
|---|---|---|---|
| 16 | 2010 | Cancún Meksika |
Kopenhag'ın enkazından kurumsal kazanım çıktı: Yeşil İklim Fonu kuruldu ve 2 °C sınırı ilk kez resmî bir COP kararında tanındı. |
| 17 | 2011 | Durban Güney Afrika |
Durban Platformu: tüm ülkeleri kapsayacak yeni bir hukuki metnin 2015'e kadar müzakere edilmesine karar verildi. Paris Anlaşması'nın takvimi burada kuruldu. |
| 18 | 2012 | Doha Katar |
Doha Değişikliği ile Kyoto Protokolü'nün ikinci yükümlülük dönemi (2013–2020) kabul edildi. Katılım zayıf kaldığı için protokolün etkisi sınırlandı. |
| 19 | 2013 | Varşova Polonya |
Kayıp ve Zarar için Varşova Uluslararası Mekanizması kuruldu: iklim değişikliğinin önlenemeyen etkilerinin ilk kez ayrı bir başlık olarak tanınması. Ormansızlaşmaya karşı Varşova REDD+ çerçevesi de burada kabul edildi. |
| 20 | 2014 | Lima Peru |
Ülkelerin Paris öncesi ulusal katkı niyetlerini hangi formatta sunacağı belirlendi. Paris'in zemini burada döşendi. |
| 21 | 2015 | Paris Fransa |
Paris Anlaşması kabul edildi. Yirmi yıllık müzakerenin ardından, neredeyse tüm dünyayı kapsayan bir iklim rejimi kuruldu: sıcaklık artışını 2 °C'nin belirgin biçimde altında tutmak, 1,5 °C için çaba göstermek. Yöntem değişti — yukarıdan hedef dayatmak yerine, her ülke kendi Ulusal Katkı Beyanı'nı (NDC) sunuyor ve beş yılda bir artırıyor. |
| 22 | 2016 | Marakeş Fas |
Paris Anlaşması beklenenden hızlı yürürlüğe girdikten sonraki ilk konferans. Gündem uygulamaya, su kıtlığına ve düşük karbonlu enerjiye kaydı. |
| 23 | 2017 | Bonn Almanya (Fiji başkanlığında) |
Bir ada devletinin ilk kez başkanlık ettiği COP; Fiji ev sahipliğini teknik nedenlerle Bonn'da yürüttü. Kömürden çıkışı hedefleyen Powering Past Coal Alliance burada kuruldu. |
| 24 | 2018 | Katowice Polonya |
Paris Kural Kitabı tamamlandı: ülkelerin hedeflerini nasıl raporlayacağı, nasıl ölçüleceği ve nasıl denetleneceği karara bağlandı. Anlaşmayı işler hâle getiren teknik dönüm noktası. |
| 25 | 2019 | Madrid İspanya (Şili başkanlığında) |
Karbon piyasalarını düzenleyen 6. madde üzerinde uzlaşı sağlanamadı; konferans genel olarak düşük verimli kabul edilir. |
| — | 2020 | Toplanmadı | Covid-19 salgını nedeniyle COP26 bir yıl ertelendi. 1995'ten bu yana COP'un yapılmadığı tek yıl. |
Uygulama dönemi
Paris'ten sonra soru değişti: artık "anlaşalım mı?" değil, "sözü nasıl tutacağız ve parayı kim verecek?"
| COP | Yıl | Şehir / Ülke | Ne oldu? |
|---|---|---|---|
| 26 | 2021 | Glasgow Birleşik Krallık |
Glasgow İklim Paktı kabul edildi; 1,5 °C hedefi fiilen ana referans hâline geldi. Altı yıldır tıkalı olan 6. madde çözülerek uluslararası karbon piyasalarının çerçevesi kuruldu. Kömür için ilk kez bir COP metninde "azaltma" ifadesi yer aldı. Türkiye, zirveden hemen önce Paris Anlaşması'nı onayladı ve 10 Kasım 2021'de tarafı oldu. |
| 27 | 2022 | Şarm El-Şeyh Mısır |
Kayıp ve Zarar Fonu kuruldu. Otuz yıllık bir talebin karşılığı: iklim değişikliğinden en ağır etkilenen, ona en az sebep olan ülkelere doğrudan mali destek için ayrı bir fon. Azaltım başlığında ise ilerleme sınırlı kaldı. |
| 28 | 2023 | Dubai Birleşik Arap Emirlikleri |
İlk Küresel Durum Değerlendirmesi tamamlandı ve ülkelerin toplam çabasının 1,5 °C için yetersiz olduğu resmen tespit edildi. Otuz yıllık COP tarihinde ilk kez bir sonuç metninde "fosil yakıtlardan uzaklaşma" ifadesi yer aldı. |
| 29 | 2024 | Bakü Azerbaycan |
"Finansman COP'u" olarak anıldı. İklim finansmanı için yeni kolektif nicel hedef belirlendi; gelişmekte olan ülkeler rakamı yetersiz bularak metne itiraz etti. |
| 30 | 2025 | Belém Brezilya |
Amazon'un kapısında toplanan COP. Sonuç metni, Portekizce'de imece anlamına gelen "Küresel Mutirão" adıyla kabul edildi: uyum finansmanının 2035'e kadar üçe katlanması çağrısı, adil geçiş için yeni bir mekanizma ve 59 uyum göstergesi. Fosil yakıtlardan çıkış yol haritası, üretici ülkelerin direnci nedeniyle resmî metnin dışında bırakıldı ve başkanlığın gönüllü girişimine havale edildi. COP31 ev sahipliği bu zirvede Türkiye'ye verildi. |
| 31 | 2026 | Antalya Türkiye |
9–20 Kasım 2026, ANFAŞ Antalya Expo Center. Türkiye ev sahibi ve Eylem Gündemi'nin yürütücüsü; müzakerelerin başkanlığını Avustralya üstleniyor. Zirve öncesi hazırlık toplantısı Fiji'de, liderler buluşması Tuvalu'da yapılacak. Beklenen katılım: 197 taraf, yaklaşık 100.000 kişi. |
Otuz bir yılın çıkardığı üç ders
1. Mimari, hedeften önce gelir
Kyoto tepeden yükümlülük dayattı ve en büyük emisyon kaynaklarını sistem dışında bıraktı. Paris herkesin kendi hedefini beyan ettiği bir yapı kurdu ve neredeyse evrensel katılım sağladı. Kapsayıcılık ile bağlayıcılık arasındaki bu gerilim, COP tarihinin ana eksenidir.
2. Başarısızlıklar da kurum üretir
Lahey'in çöküşünden Marakeş Mutabakatı, Kopenhag'ın hayal kırıklığından Yeşil İklim Fonu ve Paris mimarisi çıktı. COP'lar çoğu zaman bir sonraki COP'un altyapısını kurar.
3. Gündem, azaltımdan paraya ve adalete kaydı
İlk on beş yıl "kim ne kadar azaltacak" tartışmasıydı. Varşova'dan bu yana asıl çatışma finansman, kayıp ve zarar ile adil geçiş başlıklarında yaşanıyor. COP31 bu tartışmanın tam ortasında toplanacak.
COP'un kurumsal gelişimini ve dönemlerin anlatısını daha ayrıntılı okumak için Tarihçe sayfasına, COP31'in gündemi için Antalya 2026 sayfasına bakabilirsiniz.
